Gramatika e anglishtes

«To be» është folja «jam» në anglisht dhe ka tre forma në kohën e tashme: am, is, are. Ju e përdorni për të thënë kush jeni, nga jeni, si jeni dhe sa vjeç jeni. Është folja e parë që duhet ta dini përmendsh.

Kur prezantoheni, tregoni emrin, moshën dhe familjen. Në anglisht moshën e thoni me foljen «be» (jam), jo me «have» (kam). Familjen dhe gjërat që zotëroni i thoni me «have» ose «have got».

Këto janë fjalët e vogla që përdorni në çdo fjali për të folur për veten dhe për njerëzit rreth jush. Në anglisht përemri kryefjalë (subject) nuk hiqet kurrë dhe zotërimi shprehet me «my, your» ose me «'s». Ky është guri i themelit të çdo fjalie angleze.

Emri (noun) është fjala që tregon njerëz, vende ose gjëra: friend, city, book. Në anglisht, shumësin e formoni pothuajse gjithmonë duke shtuar -s: one book → two books. Këtu do të mësoni si shkruhet ky -s dhe cilat fjalë kanë shumës të parregullt.

Në anglisht, para emrave shpesh duhet një fjalë e vogël: «a», «an» ose «the». «A/an» tregon një gjë të panjohur ose të papërcaktuar, «the» tregon një gjë që dihet nga të dy palët. Kjo është një prej dallimeve më të mëdha me shqipen, sepse shqipja e shënon këtë me mbaresë në fund të emrit.

Këto katër fjalë përdoren për të treguar njerëz ose sende: «this book» (ky libër), «those people» (ata njerëz). Në anglisht zgjedhja varet vetëm nga dy pyetje: afër apo larg, një apo shumë. Gjinia nuk luan asnjë rol.

Kur tregoni se diçka gjendet në një vend, shqipja thotë «ka», ndërsa anglishtja thotë «there is» ose «there are». E përdorni për të përshkruar shtëpinë, dhomën, lagjen ose qytetin tuaj.

Këto katër fjalë të vogla thonë ku është një send: brenda, sipër, poshtë apo anash. Në anglisht nuk mjafton një fjalë e vetme si «në» — duhet të zgjidhni saktë. Këtu mësoni si.

Koha e tashme e thjeshtë (Present Simple) tregon ato që bëni rregullisht: çdo ditë, çdo mëngjes, çdo fundjavë. E përdorni edhe për fakte të përgjithshme: ku punoni, ku jetoni, çfarë pëlqeni. Forma është e lehtë — folja (verb) nuk ndryshon, përveç një gjëje: një «-s» për «he/she/it».

Në shqip mohimi bëhet me një fjalë të vetme: «nuk». Në anglisht varet nga folja: me «be» thuhet «not», me foljet e tjera duhet një folje ndihmëse (auxiliary verb) «don't/doesn't», dhe me «can» thuhet «can't». Këtu mësoni si të thoni «nuk…» për çdo rast.

Këto fjalë tregojnë sa shpesh ndodh një gjë: always (gjithmonë), usually (zakonisht), sometimes (ndonjëherë), never (kurrë). Ju i përdorni kur flisni për rutinën e ditës. Sekreti është vendi i tyre në fjali — dhe pikërisht këtu shqipfolësit gabojnë.

Në anglisht, para orës, ditës apo muajit duhet një parafjalë (preposition) e saktë: at, on ose in. Shqipja përdor gati gjithmonë «në», ndaj këtu bëhen shumë gabime. Rregulli është i shkurtër dhe mbahet mend lehtë.

Kjo kohë tregon atë që po ndodh tani, në këtë moment. Në shqip thoni «po punoj»; në anglisht duhen dy pjesë: am/is/are + folja me -ing. Pa këto dy pjesë fjalia nuk qëndron.

Past Simple përdoret për gjëra që kanë përfunduar në të shkuarën: dje, të shtunën, javën e kaluar. Është e njëjta ide me të kryerën e thjeshtë të shqipes: «Dje shkova në plazh». Ndryshimi i madh është se anglishtja ka nevojë për ndihmësin (auxiliary) «did» në mohim dhe në pyetje.

Me «will» flisni për gjërat që do të bëni më vonë: nesër, në mbrëmje, të shtunën. Është forma që përdorni për plane dhe qëllime: «Do të vij në orën shtatë» → «I'll come at seven o'clock». Në këtë temë mësojmë vetëm formën pohuese: «will» dhe formën e shkurtër «'ll».

Në anglisht pyetja nuk ndërtohet me një pjesëz pyetëse si «a» në shqip — ndryshon radha e fjalëve. Folja shkon para kryefjalës: «Are you OK?». Këtu mësojmë pyetjet me «be», me «can» dhe pyetjet me what, where, who.

Mbiemri (adjective) tregon si është një njeri, një send ose një vend: big, small, red, tired. Në anglisht ai vendoset para emrit (a big house) ose pas foljes be (the house is big). Fjala «very» do të thotë «shumë» dhe e përforcon kuptimin e mbiemrit: very big.

«Can» tregon se dikush di, mund ose ka mundësi të bëjë një gjë. E përdorni edhe për kërkesa të vogla dhe për të ofruar ndihmë. Mohorja është «can't» (ose «cannot»).

Kur flisni për kohën e lirë, shpesh duhet të thoni se çfarë ju pëlqen, çfarë doni shumë dhe çfarë dëshironi të bëni. Në anglisht, pas këtyre foljeve vjen një folje e dytë në formë të caktuar: me «to» ose me «-ing», sipas foljes. Këtu do të mësoni si t'i përdorni saktë.

Fjalët lidhëse (linking words / conjunctions) bashkojnë fjalë, fraza ose fjali, që të folurit tuaj të rrjedhë natyrshëm. Me pesë fjalë të vogla — and, but, or, because, so — mund të ndërtoni fjali të plota edhe në nivelin A1.

Me «I'd like» (I would like) kërkoni diçka në mënyrë të sjellshme: një kafe, ujë, ose bëni një ftesë. Është forma që përdoret në bar, në restorant dhe kur flisni me njerëz që nuk i njihni. Shqip do të thotë «do të doja» ose «dëshiroj».

Past Simple tregon një veprim që ka përfunduar në të kaluarën: dje, të shtunën, vitin e kaluar. Shumë folje e formojnë me -ed (worked, visited), por foljet më të përdorura janë të parregullta (go → went). Në pyetje dhe në mohim, me shumicën e foljeve, përdoret folja ndihmëse (auxiliary verb) «did».

Past Continuous tregon një veprim që ishte në vazhdim në një moment të caktuar në të shkuarën. Formohet me was/were + folje me -ing. Shumë shpesh e përdorim si sfond: diçka po ndodhte, dhe atëherë ndodhi një veprim tjetër.

Present Perfect tregon përvoja dhe gjëra që kanë ndodhur deri tani, pa thënë saktësisht kur. E përdorni për të pyetur «A ke shkuar ndonjëherë…?», për lajme të freskëta («sapo…») dhe për gjëra që nuk kanë ndodhur ende. Ndërtohet me have/has + pjesoren e shkuar (past participle) të foljes.

Kur krahasojmë dy gjëra, përdorim krahasorin (comparative): «bigger», «more expensive». Kur veçojmë një gjë nga të gjitha të tjerat, përdorim superlativin (superlative): «the biggest», «the most expensive». Shqipja e bën gjithmonë me «më», por anglishtja ka dy rrugë: një mbaresë ose fjalën «more».

Në anglisht disa emra mund t'i numërosh (one egg, two eggs), disa jo (water, time). Ky ndryshim përcakton nëse emri mund të përdoret në shumës dhe cilat fjalë sasie duhen përdorur me të: some, any, much, many apo a lot of. Kujdes: emrat e panumërueshëm në anglisht nuk janë gjithmonë të njëjtët si në shqip.

Në shqip për të ardhmen kemi thjesht «do të». Anglishtja, përkundrazi, zgjedh formën sipas mendimit tuaj: plan, vendim në moment, apo takim i caktuar. Këtu do të mësoni si të zgjidhni derën e duhur.

Në shqip thoni «duhet» pothuajse për çdo gjë, por anglishtja përdor tri fjalë. «Must» dhe «have to» tregojnë detyrim ose nevojë, ndërsa «should» jep këshillë ose sugjerim. Këtu do të shihni si t'i zgjidhni dhe si të mos gaboni me «to».

Me could kërkoni diçka me mirësi dhe propozoni ide: Could you help me? We could meet at six. Me Shall I…? / Shall we…? ofroni ndihmë ose bëni një propozim, dhe me may thoni se diçka mund të ndodhë. Të tria janë folje modale (modal verbs) dhe marrin folje në formën bazë (base form), pa «to».

Me «if» flitni për kushte reale: çfarë ndodh gjithmonë, ose çfarë do të ndodhë me shumë gjasa. Rregulli i vetëm i madh: pas «if» vjen koha e tashme, edhe kur flitni për të ardhmen. Në fjalinë tjetër mund të vijë «will», koha e tashme, «can» ose një urdhërore (imperative).

Kur duam të tregojmë për cilin njeri ose për cilën gjë po flasim, shtojmë një fjali lidhore (relative clause). Në shqip kjo fjali nis pothuajse gjithmonë me «që»; në anglisht ka tre fjalë: who, which dhe that. Kjo është arsyeja kryesore e gabimeve, ndaj shikoni me kujdes.

Kur dy folje vijnë njëra pas tjetrës, folja e dytë në anglisht merr ose «to» (I want **to** go), ose mbaresën «-ing» (I enjoy go**ing**). Zgjedhja varet nga folja e parë, kështu që ato mësohen si çifte. Këtu do të shihni foljet më të përdorura të nivelit tuaj.

Në anglisht shumë folje shoqërohen me një fjalëz të vogël (up, out, back, after) dhe kuptimi ndryshon plotësisht. «Get up» nuk është «marr lart», por «ngrihem». Këtu mësoni format më të thjeshta dhe vendin e përemrit.

Ndajfolja (adverb) tregon si, sa shpesh ose kur ndodh një gjë. Në anglisht shumë ndajfolje formohen duke shtuar -ly te mbiemri: slow → slowly. Kjo temë tregon si formohen dhe, mbi të gjitha, ku vendosen në fjali.

Kur nuk thoni saktësisht kush, çfarë ose ku, anglishtja përdor fjalë të përbëra si «something», «anyone», «nobody», «everywhere». Ato ndërtohen si lego: some-/any-/no-/every- + -thing, -one/-body, -where. Këtu mësoni edhe rregullin më të rëndësishëm: në anglishten standarde mohimi është vetëm një.

«Mine» dhe «yours» zëvendësojnë emrin, që të mos e përsërisni: This bag is mine. Kurse «myself» dhe «yourself» përdoren kur veprimi kthehet te ai që e bën: I enjoyed myself. Këtu do të mësoni edhe kur anglishtja NUK i përdor këta përemra, ndonëse shqipja mund t’i kërkojë.

Urdhërorja (imperative) është forma me të cilën japim udhëzime, porosi ose këshilla: «Shkruaj!», «Mos harro!». Në anglisht ndërtohet shumë thjesht, me foljen e zhveshur, pa asnjë ndryshim. Me «let's» bëjmë një sugjerim për ne të dyve ose për grupin: «Të pimë një kafe!»

Kur veprimi ka lidhje me tani (rezultat, përvojë, kohë që vazhdon), përdorni Present Perfect: «I have finished». Kur veprimi është mbyllur në një kohë të shkuar të përcaktuar, përdorni Past Simple: «I finished at six». Këtu do të shihni edhe «for / since» dhe formën «have been + -ing».

Past Perfect është «had + pjesorja (past participle)» dhe tregon një veprim që ndodhi PARA një momenti tjetër në të shkuarën. Në shqip, kjo kohë i përgjigjet kohës më se të kryer: «kisha ngrënë», «kishim shkuar». Përdoret edhe pas «if», kur imagjinoni një të shkuar të ndryshme.

Me «used to» flisni për zakone ose gjendje të së shkuarës që tani nuk janë më të vërteta: I used to live in Durrës. Me «would» tregoni veprime që përsëriteshin rregullisht në një periudhë të shkuar. Të dyja i përgjigjen kohës së pakryer (imperfect) të shqipes: «shkonim», «pinte», «ishim».

Kur flasim për një situatë të imagjinuar — që nuk është e vërtetë tani, ose është shumë e pagjasë — përdorim «if» + kohën e shkuar të thjeshtë dhe «would» në pjesën tjetër. Në shqip: «Sikur të kisha para, do të blija një apartament.» Përdoret shumë për këshilla, dëshira dhe ide.

Forma pësore (the passive) përdoret kur i rëndësishëm është veprimi ose rezultati, jo kush e bëri: «The house was built in 1990». Në shqip kjo shpesh shprehet me një formë të vetme të foljes (ndërtohet, u ndërtua), ndërsa në anglisht duhet një formë e foljes «be» + pjesorja (past participle); në continuous shtohet edhe «being». Këtu është edhe gabimi kryesor i shqipfolësve.

Kur tregoni me fjalët tuaja çfarë thoshte dikush tjetër, përdorni ligjëratën e zhdrejtë (reported speech). Në anglisht ndryshojnë tri gjëra: folja e raportimit (say ose tell), përemrat dhe koha e foljes. Kjo e fundit është pikërisht ajo që shqipfolësit e harrojnë më shpesh.

Kur nuk e dini me saktësi një fakt, në anglisht e tregoni sa të sigurt jeni me një folje modale (modal verb). «Might», «may» dhe «could» thonë «ndoshta»; «must» thotë «jam pothuajse i sigurt që po»; «can't» thotë «jam pothuajse i sigurt që jo».

Fjalitë lidhore (relative clauses) shpjegojnë se për kë ose për çfarë po flisni: «the man who works here», «the city where I live». Në shqip përdorni shpesh «që», por edhe «ku», «kur» dhe «pse»; në anglisht fjala ndryshon sipas kuptimit: për njeriun, vendin, kohën, arsyen ose zotërimin. Këtu do të mësoni «whose», «where», «when», «why» dhe kur duhet presje.

Kur duam të konfirmojmë një informacion, në shqip shpesh shtojmë «apo jo?», kurse anglishtja ndërton një bisht pyetës që ndryshon sipas foljes dhe përemrit. Për të dhënë dy mundësi, anglishtja përdor «or», si «apo» në shqip. Këtu do të mësoni si të zgjidhni formën e saktë pa e përkthyer fjalë për fjalë nga shqipja.

Në anglisht, kur një folje ndjek një folje tjetër, ajo merr ose formën «to + folje», ose formën «-ing», ose vjen lakuriq, pa «to». Këtu mësoni tre grupe shumë të përdorshme: «want somebody to», «make / let somebody do» dhe foljet «stop» e «remember», që ndryshojnë kuptim sipas formës. Kjo është një nga pikat ku anglishtja ndryshon shumë nga shqipja.

Këto fjalë lidhin dy ide: dy të parat tregojnë kundërshtim («megjithëse», «megjithatë»), «despite» tregon pengesë që nuk e ndalon veprimin, dhe «so that» tregon qëllim. E njëjta ide në shqip shpesh ndërtohet ndryshe, dhe pikërisht atje bëhen gabimet. Këtu do të mësoni si t'i përdorni saktë.

Me «will be + folje-ing» tregoni një veprim që do të jetë në zhvillim në një moment të caktuar në të ardhmen: «At eight I'll be driving to Durrës». E përdorim edhe për plane të vendosura, në mënyrë të sjellshme: «I won't be attending the class». Në fund shohim si flitet për të ardhmen e shikuar nga e shkuara: «was going to» dhe «would».

Kur e shkuara nuk mund të ndryshohet, por ne imagjinojmë se çfarë do të kishte ndodhur, anglishtja përdor kushtin e tretë (third conditional). Me «wish» dhe «if only» shprehim keqardhje: diçka që e dëshirojmë ndryshe, tani ose në të shkuarën. Këtu do të mësoni si t'i ndërtoni dhe si të mos vendosni «would» në vendin e gabuar.

Në këtë temë shihni tri forma të pësores (passive) që tingëllojnë natyrshëm në anglisht. Ato përdoren kur burimi i informacionit nuk dihet («thuhet se…»), kur punën e bën një tjetër për ju («i preva flokët» te parukierja) dhe kur diçka ndodh papritur («telefoni m'u vodh»).

Ndonjëherë duhet të mendoni për një moment në të ardhmen dhe të thoni se një veprim do të jetë përfunduar para atij momenti: «will have finished». Po ashtu, «be about to» tregon se diçka do të ndodhë menjëherë, ndërsa «be due to» tregon orare dhe plane të caktuara. Këto forma janë shumë të dobishme në komunikimin zyrtar, në punë dhe kur bëni plane.

Kjo formë tregon një veprim që zgjati një kohë para një momenti tjetër në të shkuarën — dhe që shpjegon pse gjërat ishin ashtu si ishin. Përdoret shumë në rrëfim: «Ishte lodhur, sepse kishte punuar prej mëngjesit». Këtu do të mësoni si ta ndërtoni dhe si ta bashkoni me kohët e tjera të rrëfimit.

Kur flasim për një gjë që ka ndodhur (ose nuk ka ndodhur) dhe duam të shtojmë një gjykim — keqardhje, përfundim logjik ose hamendje — përdorim modal + have + pjesoren e shkuar. Kështu shprehni «duhej ta kishe thënë», «duhet ta ketë harruar», «mund të ishte lodhur». Forma është gjithmonë e njëjta, sa e lehtë!

Kur tregoni se çfarë thanë të tjerët, shpesh nuk e përsërisni fjalë për fjalë: e përmbledhni me një folje si «suggest» (propozoj), «admit» (pranoj) ose «deny» (mohoj). Secila prej tyre ka modelin e vet gramatikor, dhe ky është vendi ku shqipfolësit gabojnë më shpesh. Në këtë temë do të mësoni tre modele të sakta dhe do t'i mbani mend përgjithmonë.

Kur doni të vini gishtin mbi një pikë të fjalisë, anglishtja e nis fjalinë me një frazë fokusuese: «The reason…», «The place…», «The problem is…». Kjo është shumë e zakonshme në e-maile, në ankesa dhe në biseda të përditshme. Në shqip bëjmë të njëjtën gjë: «Arsyeja pse…», «Problemi është se…».

Në shkrimin formal — një email pune, një ese, një ankesë — fjalitë duhet të lidhen si zinxhir. «Moreover» shton një argument të dytë, «nevertheless» tregon se diçka ndodh pavarësisht asaj që u tha më sipër. Këtu do të mësoni edhe disa fjalë të tjera lidhëse për krahasim, hapje dhe përmbledhje.

Në anglisht shumë shpesh një fjali e varur (subordinate clause) shkurtohet: në vend të një foljeje të shtjelluar, mbetet vetëm forma me «-ing» ose «having + participi». Kjo e bën gjuhën më të shkurtër dhe më elegante, veçanërisht në shkrim. Këtu do të mësoni dy përdorime: përpara fjalisë kryesore («Having finished…, Using…») dhe pas emrit («the man sitting there»).